درباره آزدي

onliberty — Fri, 06 Nov 2009 01:02:20 GMT

جان استوارت میل John Stuart Mill در سال 1806 در لندن به دنیا آمد. او بزرگترین پسر جیمز میل، فیلسوف، اقتصاد دان و تاریخ شناس زمان خود بود. جان استوارت آموزش های وسیعی در تاریخ، لاتین و ریاضی دریافت کرد.

جان استوارت میل تالیفات متعددی دارد. او در سال 1851 با هریت هاردی تیلور ازدواج کرد. این ازدواج تاثیر بسیار مثبتی بر کار و زندگی او داشت. همسرش در سال 1858 فوت نمود. پس از آن میل بازنشسته شده و در فرانسه اقامت گزید و به سرپرستی دختر خوانده اش هلن تیلور پرداخت. کتاب درباره آزادی در سال 1859 منتشر شد و میل آن را به همسر متوفایش تقدیم کرد. او آزادیخواهی بود که در زمان حضورش در پارلمان انگلستان در سال های 1865 تا 1868 تلاش نمود سیاست انگلستان را به آزادیخواهی و حمایت از آزادی سوق دهد. او در سال 1873 درگذشت.

جان استوارت میل کتاب درباره آزادی را در 5 فصل به نگارش درآورده است. جان استوارت میل بیان می نماید که حتی وجود دولت های منتخب و موقت دموکراتیک، ضرورت حفاظت از مردم در برابر ظلم حاکمان را بی اهمیت نساخته است، او معتقد است "منبع ظلم تنها سياستمداران نيستند بلکه جامعه نیز می تواند بعنوان عامل ظلم بر روی افراد عمل کند. جامعه احکام خود را اجرا می کند و اگر اين احکام اشتباه باشند و يا در حوزه هايي پیاده شوند که اساسا ربطی به جامعه ندارند، ظلمی که ايجاد می نمايند سخت تر از هر نوع سرکوب سياسی است، چون راه های کمتری برای گريز از آن وجود دارد و به نحو عميقتر و با ابعاد وسيعتری جزئيات زندگی افراد را تحت تاثير قرار می دهد و روح فرد را به بردگی می کشد."

منابع ظلم اکثریت بر اقلیت متفاوتند ولی یکی از قوی ترین این منابع تعصبات مذهبی هستند. استوارت میل بیان می کند: "نويسندگان بزرگی که جهان، آزادی مذهبی را به آنها مديون است اغلب آزادی انديشه را حقی غير قابل ترديد می دانستند و اغلب توجه نداشتند که يک انسان از نظر باورهای مذهبی مسئول هدایت ديگران محسوب می شود و عدم تحمل خلاف آنچه که واقعا برايشان اهميت دارد امری طبيعی است. بطوری که عملا آزادی مذهبی در هيچ جامعه ای وجود نداشته، مگر آنکه اصولا در آن جامعه باورهای مذهبی چندان قوی نبوده و مردم برای حفظ صلح و آرامش خود در برابر تعارضات و جدال های مذهبی، از خير مذهب در کل گذشته اند."

استوارت میل می پرسد: "آيا انسان اجازه دارد بطور انفرادی و يا گروهی، آزادی هريک از اعضای ديگر خود را حتی با هدف محافظت از خود محدود کند؟" از نظر میل جواب به این سوال منفی است. "فرد بايد آزاد باشد آنگونه که خود دوست دارد زندگی کند و نه آنگونه که ديگران دوست دارند و نبايد برای اين امر از طرف ديگران آزار ببيند. اين تفکر جديد نيست و حتی ممکن است برای برخی واضح و پيش پا افتاده به نظر برسد."

استوارت میل به مبحث آزادی اندیشه توجه ویژه دارد. " آزادی انديشه را نمی توان از آزادی بيان آن اندیشه جدا کرد." استوارت میل معتقد است در حیطه آزادی اندیشه و بیان آن باید آزادی مطلق حاکم باشد. "هيچ بحثی نمی تواند توجيه بخش محدود نمودن عرضه عقايد به مردم باشد و نمیتوان برای مردم تصميم گرفت که چه چيز را مجازند بشنوند."

او بیان می کند: "فرض کنيم حکومت کاملا با مردم است و اصلا در فکر اعمال قدرت و فشار به مردم نيست مگر آنکه خواست مردم باشد. ولی مردم حق ندارند چه راسا و چه از طريق حکومت بر افراد جامعه اعمال فشار و محدوديت نمايند. قدرت خود نامشروع است. در اين زمينه بهترين و بدترين حکومت ها فرقی با هم ندارند و اعمال محدوديت با خواست عمومی به همان اندازه آزار دهنده است . اگر تمام ابناء بشر جز يک نفر عقيده واحدی داشته باشند، تمام مردم همانقدر حق دارند آن يک نفر را ساکت نمايند که آن يک نفر اگر قدرت داشت حق داشت بقيه را ساکت کند."

جان استوارت میل به تبعات محدودیت در اندیشه و بیان آن اشاره می کند: "حالتی که اکثریت انسان های متفکر ترجیح می دهند عقاید خود را در سینه نگه دارند و در برابر جامعه تا حد ممکن عقاید خود را قابل تحمل نمایند، طبعا نمی تواند بستر مناسبی برای شکوفایی اندیشه انسانی باشد. در اینحالت یا تنها باید با عقاید جامعه هم نوایی کرد و یا آنقدر عقاید را با احتیاط و در لفافه بیان کرد که از اصل خود دور بیافتد. کسانی که می خواهند جور دیگر رفتار کنند مجبورند موضوعات مورد بحث خود را آنقدر محدود کنند که ارزش چندانی ندارد. در اینحالت نظرات شجاعانه در مورد موضوعات مهم ممنوع است."

استوارت میل معتقد است در حیطه آزادی اندیشه و بیان آن، نباید از خطاهای احتمالی و گمراهی مردم ترسید، چون احتمال خطا و گمراهی در فضای خفقان بسیار بیشتر است، حتی اگر این خفقان با نیت خیر و توسط بهترین مردمان بر جامعه تحمیل شده باشد. او می گوید: "حقیقت بیشتر توسط کسانی آشکار می شود که با وجود احتمال خطا به تفکر آزادانه می پردازند، نه کسانی که عقایدی را در بست قبول نموده اند و به خود زحمت زیر سوال بردن آنها را نمی دهند. آزادی اندیشه تنها و مهمترین راه پرورش متفکرین بزرگ است. از طرفی شاید مهمتر باشد تا انسان های عادی نیز بتوانند تا آنجا که استعدادش را دارند قدرت ذهنی خود را تقویت بخشند. در جو بردگی فکری هم ممکن است متفکرین برجسته ای وجود داشته باشند همچنان که در گذشته نیز بوده اند ولی در چنین جوی هیچگاه مردم و جامعه ای متفکر و اندیشمند وجود نداشته و نخواهند داشت."

جان استوارت میل معتقد است که ایجاد فضای بسته اندیشه و مجبور کردن مردم برای قبول دربست یکسری از اعتقادات به تدریج باعث خواهد شد که حتی همان عقاید مقدس و ظاهرا لایتغیر نیز سرزندگی و نفوذ خود را از دست دهند و این بلایی است که بر سر اغلب ادیان نیز آمده است. "تقریبا در تمامی مکاتب اخلاقی و ادیان چنین فرایندی تجربه شده است. در ابتدای پیدایش پر از معنی و سرزندگی بوده اند و تا زمانی که سعی نموده اند حقانیت خود را بر عقاید دیگر اثبات نمایند این سرزندگی و شادابی ادامه داشته است تا اینکه عقیده چیره شده و عقیده عمومی را تشکیل داده است در اینحالت پیشرفت آن متوقف شده است. وقتی عقیده ای به شکل موروثی در آمد که بصورت غیرفعال پذیرفته شده و ذهن نیازی به دلالت برای آن ندارد این تمایل وجود دارد که تمامی عقاید به جز عقاید رسمی فراموش شوند و آن عقاید رسمی نیز با پذیرشی سست و بی حال روبرو شوند. این فرآیند متحجر شدن و نگرش قشری را می توان در اکثریت مذاهب مشاهده نمود."

استوارت میل می گوید: "تمامی مسیحیان قبول دارند که برگزیدگان افتاده و فقیر هستند و وارد شدن یک فرد ثروتمند به بهشت از رد شدن یک شتر از سر سوزن سختتر است. آنها باور دارند که نباید در مورد دیگران قضاوت کنند چون در مورد خود آنها نیز قضاوت خواهد شد و یا باید همسایه خود را مانند خود دوست دارند و یا اگر کسی پیراهن آنان را گرفت باید کت خود را هم به او بدهند و باید دارایی خود را به فقیران ببخشند. این ها تعالیم مسیح است که تمامی مسیحیان در مورد آن توافق دارند بدون آنکه بحثی در مورد آن داشته باشند ولی در عمل و جایی که باید طبق این تعالیم عمل کنند تنها تا حد محدودی این اصول رعایت می شود. سخنان مسیح بطور غیر فعال در ذهن آنان وجود دارد و اثری بیش از یک داستان شیرین و دلپذیر ندارد. این تمایل بشر که در مورد مسایلی که به نظرش بدیهی می آید فکر نکند سر منشا نیمی از اشتباهاتش است. یک نویسنده معاصر به مفهوم "خواب عمیق عقاید مصمم "اشاره نموده است."

"ممکن است گفته شود که برخی از اصول خصوصا در مورد مهمترین مسایل، نزدیک به حقیقت کامل هستند. بطور مثال اخلاقیات مسیحیت تمامی حقیقت است و چنانچه شخصی اخلاقیاتی غیر از آن را تبلیغ نماید کاملا در اشتباه است. در تمامی موارد عملی نصایح و احکام مسیحیت مناسبترین است. ولی قبل از آنکه بگوییم اخلاق مسیحیت چه چیزی هست و چه چیزی نیست بهتر است بررسی نماییم مفهوم اخلاق مسیحیت چیست. اگر منظور اخلاقیات موجود در انجیل است بعید به نظر می رسد، شخصی که دانش خود را از این کتاب دریافت نموده ادعا نماید که این کتاب شامل دکترین کامل اخلاق است. انجیل همواره به اخلاقیات قبل از خود اشاره دارد و این که به چه صورت باید آن را اصلاح کرد و یا با مسایل وسیعتر و بهتر جایگزین شود. نحوه بیان آن کلی است و اغلب به راحتی نمی توان آن را تفسیر کرد و بیشتر به درد شعر و سخنوری می خورد تا قانون. برای استخراج دکترین اخلاقی از آن باید از کتب عهد عتیق (تورات) کمک گرفت و با زحمت زیاد اصولی را از آن بیرون کشید که از بسیاری جهات وحشیانه است و به درد بربرها می خورد. "

"من نمی گویم که این نقص ها از بطن مسیحیت منشا می گیرد و یا در دکترین کامل اخلاقی نمی توان اصول اخلاقی مسیحیت را نیز وارد نمود. من معتقدم سخنان مسیح تنها چیزی است که می توان دید و این سخنان، هیچ منافاتی با هیچیک از اصول اخلاقی ندارد و برعکس، اصول والای اخلاقی را می توان در داخل آن جستجو نمود، بدون آنکه لازم باشد مانند کسانی که در گذشته تلاش نموده اند سیستم عملی را از آن استخرج نمایند خشن عمل نمود. ولی معتقدم این تفکر تنها حاوی قسمتی از حقیقت است و از ابتدا نیز قرار نبوده یک دکترین کامل ارائه دهد و بسیاری از اصول اساسی اخلاقیات والا در میان مفاهیمی است که در مسیحیت وجود ندارد. من فکر می کنم اشتباه بزرگی است که تصور شود دکترین مسیحیت دکترین کاملی برای هدایت انسان است و مسیح قصد داشته تمامی آنچه لازم است بیان کند. من فکر می کنم این تئوری محدود، در برابر کسانی که سعی دارند اصول والای اخلاقی را تدوین و گسترش دهند تبدیل به یک مانع شده است."

"من هراس دارم با کوشش جهت شکل دادن ذهن و احساس مذهبی صرف و دور نگه داشتن استانداردهای سکولار بعنوان مکمل افکار مسیحیت و عدم تلفیق این دو، نهایتا شخصیت های پست و نوکر مآبی شکل گیرند (چنانچه اکنون نیز چنین افرادی وجود دارند) که خود را تسلیم هر آن چیزی نمایند، که در تصور آنها خواسته مقدس است، در حالی که قادر به درک و همراهی نیکی متعال نیستند. من اعتقاد دارم در کنار اخلاقیات مسیحیت باید اصول دیگر اخلاقی نیز مورد توجه قرار گیرد تا اصول اخلاقی انسانی متحول شده و کامل گردد."

جان استوارت میل بیان می نماید که آزادی اندیشه و بیان آن نه تنها ضروری است، بلکه تنها راهی است که می تواند انسان را به خوشبختی رهنمون سازد. چون پایان آمال یک انسان، رشد هماهنگ او تا انتهای توانائی هایش است و درصورت عدم وجود آزادی هیچ انسانی نمی تواند برحسب توانایی های خود به رشدی مناسب دست و یابد و باید همیشه در این نگرانی و محدودیت باشد که دیگران برایش چه تجویز نموده اند. احترام به شخصیت فردی که در فضای آزاد شکل می گیرد لازمه خوشبختی انسان است.

جان استوارت میل بیان می نماید: "اگر هر انسانی دارای میزان قابل قبولی درک عمومی و تجربه باشد، روشی که خود انتخابی می کند، برایش بهترین روش است. نه به این دلیل که آن روش بهترین روش ممکن می باشد بلکه از این رو که روش و راهی مخصوص به خود اوست. انسان ها شبیه گوسفند نیستند و حتی گوسفندها هم شبیه هم نیستند. انسان نمی تواند کت یا چکمه ای کاملا اندازه خود بیابد مگر آنکه آن لباس مخصوص او دوخته شده باشد و یا این که به تمام لباس فروشی دسترسی داشته باشد. آیا انتخاب زندگی مناسب از انتخاب لباس مناسب راحتتر است و آیا انسان ها از نظر فکری و جسمی و انسانی متفاوت تر از شکل و اندازه و شماره پایشان نیستند؟"

"در حالات ایده آل مرسوم معمولا نیمی از آنچه مورد خواست فرد است از میان می رود و در حالت استاندارد فعلی تنها مقدار کمی از همان نیمه باقی مانده برجای می ماند. به جای انرژی های بزرگ که دلایل و انگیزه های نیرومند آنها را دنبال می کند و به جای احساسات قوی که وجدان و اراده ای بیدار آنها را کنترل می نماید، چیزی که باقی می ماند احساسات و انرژی های ضعیفی است که می توان بدون نیاز به انگیزه یا استدلال آنها را جاری نمود. همین الان هم شخصیت های قوی را تنها می توان در داستان ها و تاریخ پیدا کرد."

"اگر بخواهیم حق مطلب را بگوییم قسمت عمده جهان فاقد تاریخ است چون رسوم و سنن، استبداد خود را بطور کامل پیاده نموده اند. این امر در مورد تمام کشورهای شرق مصداق دارد. سنن با تمام جذبه و قدرت در آنجا قدرت نمایی می کنند و حرف آخر را می زنند. حق و عدالت به معنی مطابقت داشتن با سنن و رسوم است. هیچ کس جز تعدادی حکمران خودکامه که از باده قدرت سرمست هستند به فکر ایستادگی در برابر رسوم و سنن نمی افتد و می توانیم نتیجه چنین وضعیتی را ببینیم. این کشورها حتما روزی ابتکار و جوهره ای داشتند، آنها ناگهان و بی مقدمه سر از خاک بیرون نیاورده اند. فرهنگ، هنر و ادبیات آنها نشان می دهد که روزی آنها نیز خلاق بوده اند تا توانسته اند این آثار را به وجود آورند و یا شاید حتی در آن زمان مهمترین و قوی ترین کشورهای جهان بوده اند. حالا چه وضعیتی دارند؟ اتباع وابسته و تحت استعمار کسانی که وقتی نیاکان آنها، آن قصرها و کاخ های با عظمت و شگفت را می ساختند مشتی مردم وحشی بیشتر نبودند. ولی از آن همه شکوه تنها رسوم و سننی مخالف با آزادی و پیشرفت باقی مانده است. انسان ها ممکن است مدتی در مسیر پیشرفت قرار گیرند و سپس متوقف می شوند. چه زمانی این توقف رخ می دهد؟ زمانی که اهمیت شخصیت فردی نادیده گرفته می شود."

جان استوارت میل معتقد است همواره افراد زیادی وجود دارند که با نیت کاملا خیر و با هدف اصلاح جامعه به دنبال محدود کردن آزادی های فردی هستند. آنها همواره تمایل دارند، هر عملی را که دوست ندارند، به عنوان آسیب به خود و خدشه دار شدن احساساتشان تلقی کنند. بسیاری درمورد احساسات مذهبی چنین واکنشی را نشان می دهند. استوارت میل به طعنه می گوید: "وقتی یک فرد لامذهب در برابر این سرزنش قرار گرفت که احساسات مذهبی دیگران را جریحه دار کرده است گفت: این دیگران هستند که با اعمال مذهبی شان که مورد نفرت اوست احساسات او را جریحه دار می کنند."

جان استوارت میل می گوید: "هدف من نوشتن رساله ای درمورد انحرافات احساس اخلاقی موجود نیست. این مبحث بسیار گسترده است و می تواند موضوع بحثی عمیق و معترضانه شود. با این حال لازم است نمونه های عملی ارائه شوند تا نشان داده شود که پایه سخنان من جدی و مربوط به اعمال واقعی است و من قصد برپا کردن سدی در برابر شیطانی خیالی را نداشته ام. زیاد مشکل نیست که موارد متعددی از آنچه تحت عنوان پلیس اخلاقی وجود داشته است ذکر نمایم، که به نحو کاملا سوال برانگیزی به آزادی های مشروع افراد تجاوز نموده اند و ایجاد آنها یکی از مهمترین گرایشات جهانی بشری بوده است."

"مذهب انگیزه ای برای پیاده کردن محدودیت ها است که هیچگاه نمی توان با شدت زیاد بر ضد آن اقدام کرد. این عقیده که هر فرد موظف است که دیگران را مذهبی و دیندار کند و به راه راست هدایت نماید؛ سرچشمه تمامی شکنجه ها و آزارهایی است که به نام مذهب انجام شده و اگر این عقیده پذیرفته شود تمامی این اعمال را مشروع جلوه می کند. تلاش های گاه و بیگاهی که هنوز برای متوقف کردن حرکت قطارها در روز یکشنبه و یا تعطیل کردن موزه ها در این روز انجام می شود ریشه در همین تفکر دارند و مبنای نظری آنها با مبانی نظری شکنجه های قرون وسطی یکسان است. طبق این تفکر اگر انجام اعمالی در مذاهب دیگر اشکالی ندارد ولی مذهب من آن اعمال را اجازه نمی دهد دیگران حق ندارند به آن بپردازند و به علاوه خداوند نه تنها از اعمال کافران متنفر است بلکه ما را نیز اگر مزاحم آنها نشویم و به آنها آزار نرسانیم گناهکار می شمارد."

از نظر جان استوارت میل آزادی عمل نیز تا زمانی که به دیگران آسیبی وارد نمی آورد باید مانند آزادی اندیشه مطلق باشد و حتی با هدف محافظت از فرد در برابر اشتباهات نیز نمی توان آن را محدود نمود. جامعه می تواند نقش نصیحت کننده را داشته باشد و عواقب کارهایی که فرد می کند را به او یادآوری نماید و یا او را طرد کند ولی حق ندارد او را مجبور به انجام کاری نماید که فکر می کند درست است و در نهایت این خود فرد است که باید شیوه زندگی خود را انتخاب نماید.

جان استوارت میل معتقد است، "ارزش یک حکومت در طولانی مدت، مساوی با ارزش افراد تشکیل دهنده آن است و حکومتی که توانایی رشد و تکامل ذهنی اتباعش را به تعویق می اندازد و تنها به وجود مهارتی اندک و اداری در آنها اکتفا می کند و کشوری که مردمانش را کوچک می کند تا آنها ابزاری رام و سربراه در جهت اهدافش باشند، حتی اگر این اهداف ارزشمند هم باشند به زودی درخواهد یافت که با انسان های کوچک نمی توان به دستآوردهای بزرگ رسید و آن دستگاه عظیمی که در راه ساخت آن همه چیز را قربانی نموده است در انتها هیچ فایده ای نخواهد داشت و از عمل باز خواهد ایستاد، چون قبلا آن قدرت زندگی و نیروی محرکی که می توانست دستگاه را به حرکت درآورد، برای رفع مزاحمت طرد کرده و از بین برده است."

On Liberty

درباره آزادي

درباره آزدي